I simboi dl'autonomia: le blasun, le sigil, la bandira

Le blasun

Tl articul 3 dl Statut d’autonomia nü vëgnel preodü che la Provinzia de Balsan ais so blasun y süa bandira. La Junta provinziala á aprové al'unanimité le blasun provinzial ai 30 de messé dl 1982. Ara se trata dl variöl cöce dl Tirol dl ann 1370, sciöche al vëgn reporté sön l’alté dla capela de Ciastel Tirol. La descriziun araldica dl blasun dl Südtirol é chësta: “Vedl variöl cöce (dl Tirol) sön n funz arjenté, cun les grifes y le bech d’or, la lënga cöcena y les spanges dles ares d’or”. Ai 21 de merz dl 1983 é le blasun gnü reconesciü ince a livel statal cun decret dl Presidënt dla Republica.

Spligaziun storica

I blasuns provinziai vëgn do esperiënza chiris fora danter i blasuns dles dinasties di regnanc che á regné dandaía te chisc raiuns. Insciö vëgn le blasun dl Tirol dales dinasties che s’â lascé jö incër l’ann 1150 tl Südtirol y che á tut l’inom dala localité de Tirol dlungia Maran, olache ares á fat sö so ciastel de residënza. I grofs de Tirol á bele chirí fora incër l’ann 1190 le variöl cöce por so blasun. Chësc resultëia dal sigil de Albert III (1190-1253). Le corú dl variöl é bele da ciafé tl poem "Cliperius Teutonicorum" (1242-1249) dl canonich de Turic, Konrad von Mure:

“Fert aquilam Tyrolis clipeus prestante rubore, que nigri pedis alias albente colore”

(Sön le scü blanch dl Tirol él n variöl dal corú cöce scraiënt y dales grifes fosces).

Le variöl cöce: le blasun dla Contea dl Tirol

Le blasun dla pröma familia de regnanc é passé tres le matrimone dla fia de Albert III Adelheid, cun Minert III (Minert I de Tirol), grof de Görz, tles mans di grofs de Tirol-Görz. Bele sot ai grofs de Tirol-Görz é le variöl cöce deventé le sëgn teritorial y canche la Contea dl Tirol é passada tles mans di Habsburger (1363) é le variöl deventé le tier araldich dl teritore danter l’Adesc, l’Isarch y l’Inn. Le variöl cöce cun les ermes d’or, cun la lënga cöcena y les spanges dles ares carateristiches d’or, cun la corona o zënza corona, é sté por secui alalungia le simbol dla contea dl Tirol, plü tert dl prinzipat. Al ê tresfora da odëi sön le gran sigil di imperadus dl Sacher Imper Roman y dl’Austria. La contea á tres albü tl cheder di raiuns ereditars dla Ciasa dl’Austria y plü tert tl Imper austriach n’autonomia particolara.

Le sigil

Le sigil dla Provinzia de Balsan é a forma de cërtl. Itamez él le blasun dla Provinzia y tl cërtl deforaia él l’iscriziun: "AUTONOME PROVINZ BOZEN - SÜDTIROL / PROVINCIA AUTONOMA DI BOLZANO – ALTO ADIGE". Chësc é fissé por scrit tl articul 3 dl decret dl Presidënt dla Junta provinziala di 20 de setëmber 1989, nr. 26.

Le sigil ti vëgn assegné ala Direziun generala, ales repartiziuns y ai ofizi, ales intendënzes dles scores, ales direziuns scolastiches de düc i degrés scolastics sciöche ince ales direziuns dles scolines y a dötes les atres strotöres organisatives dla Provinzia cun faziun autonoma da defora. Ai ofizi dl’aministraziun publica tles localités ladines dl Südtirol, sciöche ince al’Intendënza ladina y ales direziuns dles scores tles valades ladines de düc i degrés y ales direziuns dles scolines ti vëgnel assegné n sigil te trëi lingac. Le sigil vëgn reporté ala fin dl test di ac ofiziai dl Consëi provinzial y dl'Aministraziun provinziala. Por la dërta adoranza dl sigil é responsabli i funzionars y les funzionares che é a ce dles strotöres organisatives relatives.

La bandira

Aladô dl art. 3 dl Statut de autonomia nü á la Provinzia de Balsan le dërt d’avëi dlungia so blasun, ince na süa bandira. La bandira é gnüda aprovada cun deliberaziun dla Junta provinziala ai 7 d’otober dl 1996 y reconesciüda a livel statal ai 22 de novëmber dl 1996 cun n decret dl Presidënt dla Republica.

La bandira dla Provinzia á itamez le blasun dla Provinzia cun chësta scrita d’or:

“AUTONOME PROVINZ BOZEN SÜDTIROL" (sön la pert blancia),”PROVINCIA AUTONOMA DI BOLZANO ALTO ADIGE" (sön la pert cöcena) y "PROVINZIA AUTONÓMA DE BULSAN SÜDTIROL" (en pert sön la pert blancia y en pert sön chëra cöcena).

Spligaziun storica

I corusc blanch y cöce dla vedla bandira dl Tirol y dla bandira dl Südtirol vëgn, sciöche al é porater te de plü posć, dai corusc dl vedl blasun dl Tirol. Le vedl blasun dl Tirol "n variöl cöce sön n funz arjenté (blanch)" vëgn trasmetü a corusc te rapresentaziuns dal 1271 cina al 1286. La rafiguraziun plü vedla é l’afrësch tla capela de Ciastel Tirol che vá zoruch a chësc tëmp. Na descriziun olache al vëgn dé dant i corusc y ince le blasun é da ciafé tl poem dl blasun ("Cliperius Teutonicorum") dl canonich Konrad von Mure dl ann 1250. Dal XIV secul inant él gnü sö l’usanza da depënje cun corú d’or les grifes y le bech dl variöl.

Autorisaziun y sanziuns tl caje de n'adoranza ilegala

Che che s'anüza dl blasun o dl sigil dla Provinzia zënza n'autorisaziun aposta o ne i adora nia indortöra mëss paié n strauf de scioldi. Ogec sön chi che al vëgn rapresenté ilegalmënter le blasun provinzial vëgn secuestrá. Vigni falsificaziun y maladoranza dl sigil dla Provinzia de Balsan á sciöche conseguënza n provedimënt penal.

La repartiziun de referimënt por l'autorisaziun da adoré le blasun, la bandira y le sigil dla Provinzia y da l'anuzé coretamënter é la Repartiziun provinziala Presidënza.