N'autonomia por trëi grups linguistics
Tl Südtirol convirel incö en pesc feter 520.000 porsones cun lingac dla uma desvalis. Dlungia i trëi lingac ofiziai todësch, talian y ladin él intratan tröc lingac foresć.
Trëi lingac dla uma: todësch, talian, ladin
Le 69,4 porcënt dla popolaziun toca pro le grup linguistich todësch, le 26 porcënt pro le grup linguistich talian y le 4,5 porcënt toca pro le grup linguistich ladin. Implü virel tla provinzia dlungia i trëi grups linguistics storics 46.000 porsones forestes, 31.000 de chëstes vëgn da d'atri paisc dl'Uniun Europeica. La maiú pert dla popolaziun toca pro le grup linguistich todësch. Al vá storicamënter derevers a slates germaniches, alemanes y baiuvares, che é passades tl tëmp dla migraziun di popui tres le Südtirol d'aldedaincö y se á lascé jö en pert chiló.
Le secundo majer grup linguistich tl Südtirol é chël talian. Dal punt de odüda storich-cultural él le grup plü "jonn" dla provinzia. So numer s'á alzé le plü tl tëmp dl fascism ti agn ‘20 y ‘30 dl Nücënt, canche le rejim de Mussolini fajô gní adalerch da d'atres regiuns cotan de jënt taliana por alzé fora le "carater talian" dl Südtirol. Sce al ê dl 1910 7.339 talians tl Südtirol, nen êl dl 1961 bele 128.271. La porcentuala dla popolaziun dl grup linguistich talian é a chësta moda jüda sö te cincant’ agn dal 2,9 al 34,3 porcënt. Incö alda le 26 porcënt dla popolaziun pro le grup linguistich talian.
Le grup linguistich ladin é chël plü vedl dla provinzia. Le ladin é n lingaz neolatin o romanich. Do che l'Imper Roman â tut ite les regiuns alpines tl 15 dan G.C. â la popolaziun locala surantut le latin volgar di aministradus y di soldas, zënza renunzié daldöt a so lingaz. Insciö s'á svilupé le ladin dal latin volgar che les popolaziuns retiches, noriches y carniches de chësc raiun â surantut dai romans.
Avalianza y spartiziun de podëi danter i grups linguistics
La particolarité dl Südtirol é la convivënza de trëi grups linguistics te na provinzia do la rata picera. Chësta convivënza n’é nia dagnora stada tan bona co aldedaincö. Impormó do n prozes de tratatives de dejenars - aboc acompagné da bombes y violënza por ejëmpl tla “Nöt di füc“ – éra jüda da arjunje n ecuiliber danter les porsones de lingaz dla uma todësch, talian y ladin dl Südtirol. N sistem iuridich comples mo prezis, la rodaziun dles funziuns, la nominaziun paritetica ti organisms y la rapresentanza proporzionala de düc i grups linguistics garantësc na convivënza en pesc danter le grup linguistich todësch, talian y ladin. L'ecuiliber y la spartiziun dl podëi danter i grups linguistics se basëia sön la partezipaziun de düc i grups etnics al prozes dezijional politich, sön n livel alt de autonomia por vigni grup linguistich dantadöt tla politica culturala y formativa, sön le prinzip dl proporz sciöche regola fondamentala dla rapresentanza politica, dl'assunziun dl personal tl sorvisc publich y dla destribuziun de certes ressurses publiches (por ej. finanziamënc por la cultura o le frabiché abitatif sozial) y sön le veto dla mendranza sciöche ultimo meso por defëne i interesc fondamentai de vigni grup linguistich. Le Tratat de Paris, la Costituziun taliana y le Secundo Statut d’autonomia é les bases iuridiches dl’autonomia dl Südtirol.