L'ecuiliber danter i grups

L'ecuiliber danter i grups

L'ecuiliber danter i trëi grups linguistics se basëia sön cater pilastri:

1. Partezipaziun de düc i grups etnics al prozes dezijional politich

La Junta provinziala é n "govern de coaliziun etnich" y mëss ti corespogne al raport numerich di grups linguistics tl Consëi provinzial. La presidënta o le presidënt dl Consëi provinzial vëgn nominé a rodaziun danter i aconsiadus y les aconsiadësses di grups linguistics desvalis. Les strotöres dezijionales politiches sciöche le Consëi provinzial, la Junta provinziala y les comisciuns danter Stat y Provinzia é organisades aladô dl prinzip dla concordanza y dla partezipaziun de dötes les componëntes etniches. Ince les Comisciuns permanëntes por tratatives danter Stat y Provinzia por l’ampliamënt dl'autonomia respidlëia chësc prinzip, en pert paritetich, en pert proporzional, da tó en conscidraziun y trá ite düc i grups linguistics interessá.

2. Prinzip dl proporz sciöche regola de basa

Le proporz vel por la rapresentanza politica, l'assunziun dl personal tl sorvisc publich y la destribuziun de ressurses publiches determinades (p. ej. finanziamënc por la cultura o le frabiché abitatif sozial). La consistënza di grups linguistics vëgn relevada vigni diesc agn cun la cumpëda dla jënt che vel spo sciöche fondamënta por ajorné la destribuziun proporzionala di posć publics y dles ressurses. A livel sozial regolamantëia le proporz etnich l'azes ai posć publics. Chësc model de "power-sharing" pó ince gní odü sciöche prinzip dl'inclujiun de düc i grups linguistics che vir deboriada te n teritore. A livel de govern politich vëgnel apliché n model de consëns incorporé de dërt tl Statut d'autonomia. La Junta provinziala mëss ester metüda adöm da rapresentanc y rapresentantes di dui majeri grups linguistics. I ladins ne n'á a priori degun dërt de rapresentanza tla Junta provinziala, mo ai á sciöche mënder grup linguistich le dërt da gní rapresentá da un n aconsidú o n'aconsiadëssa tl Consëi provinzial. Tl caje che le grup linguistich ladin röies a dui mandac ál ince ël le dërt da avëi n post tla Junta provinziala. Le prinzip dl'inclujiun vëgn ince tut en conscidraziun por ci che reverda la composiziun de dötes les comisciuns - dales comisciuns legislatives tl Consëi cina ales juntes comunales de dërt publich.

3. Autonomia por vigni grup linguistich y dërt da adoré le lingaz dla uma

Chësc vel dantadöt tla politica dla cultura y dl'istruziun. L'autonomia culturala cun le sistem scolastich atramënter por vigni grup linguistich é l'espresciun tipica dla sconanza di dërc coletifs deache por dötes les dezijiuns te chësc ciamp ól ma ester le consëns dl grup linguistich corespognënt. Vigni grup linguistich á n so sistem scolastich: pro le grup todësch y talian vëgnel garantí l'insegnamënt tl lingaz dla uma y l'ater lingaz vëgn imparé sciöche secundo lingaz, pro le grup ladin él n insegnamënt paritetich ti lingac talian y todësch y le ladin vëgn insigné por n valgönes ores al'edema.

Todësch y talian

Tla corespondënza scrita y ti raporc a usc cun i zitadins y les zitadines mëss düc i organs y ofizi dles aministraziuns publiches y di ënc publics che á süa sënta tl Südtirol garantí l'adoranza di lingac talian y todësch. Chësc ne vel nia ma por le Stat, mo sambëgn ince por la Regiun, la Provinzia, les Comunités comprensoriales, i Comuns y d'atri ënc publics de chësta sort. Foradechël vel chësc ince por le Comissariat dl Govern, i Ofizi dles finanzes, i Ofizi dla dogana, la Banca d'Italia, l'Archif de Stat, la Staziun radiofonica dl Südtirol (RAS), la Ciamena dl Comerz, l'Istitut nazional de preodënza soziala (INPS) sciöche ince por l'Istitut d'assiguraziun cuntra i inzidënc sön le laur nazional (INAIL). Avisa insciö mëss ince les autorités iudiziares cun sënta a Balsan y les autorités iudiziares de secunda istanza cun sënta a Trënt, che á competënza teritoriala ince tl Südtirol, garantí l'adoranza di lingac provinziai talian y todësch. Ince chës aziëndes, conzescionares di sorvisc d'interes publich, mëss s'anuzé sides dl lingaz todësch che de chël talian canche ares á relaziuns cun la zitadinanza.

Ladin

I zitadins y les zitadines de lingaz dla uma ladin á le dërt da d'adoré so lingaz sides por scrit che a usc tl raport cun i ofizi che á süa sënta tles valades ladines dl Südtirol, chël ó dí tla Val Badia y te Gherdëna. Le medemo dërt á la jënt ladina sambëgn ince canche ara á da nen fá cun ofizi provinziai che se dá deplëgn o dantadöt jö cun interesc che reverda la popolaziun ladina, ince canche chisc á süa sënta fora dles valades ladines. Chësc reverda por ejëmpl l'Intendënza ladina o n valgönes comisciuns tl ciamp dla cultura. Ti atri ofizi dl'aministraziun publica tl Südtirol mëss le zitadin y la zitadina de lingaz dla uma ladin chirí fora danter talian y todësch.

Zënter de reclamaziun

Sce al ne vëgn nia osservé le dërt al'adoranza dl lingaz dla uma pól gní fat recurs recurs tl Ofize por i lingac provinziai y i dërc zivics.

Desposiziuns de lege

Chiló dessot ciafëise les desposiziuns de lege sön l'adoranza dl lingaz dla uma tl Südtirol:

4. Veto dles mendranzes por defëne i interesc de so grup linguistich

Canche n grup linguistich arata che le prinzip d'avalianza di dërc de düc i grups linguistics sides al prigo pó i aconsidus provinziai y les aconsidësses provinziales damané na litaziun despartida aladô di grups linguistics o al pó gní contesté na norma de lege dan la Curt Costituzionala.

Autonomia

L'ecuiliber danter i grups