Storia dl'autonomia

1919 Tratat de pesc de Saint Germain

La pert dl Tirol a süd dl Prener ti passa ala Talia.

1922 Marcia sön Roma

Le partí fascist sot a Benito Mussolini marcëia tla cité de Roma y surantol le podëi tl stat. Por le Südtirol scomëncia insciö na fasa dla talianisaziun sforzada che arjunj le punt culminënt ti agn 30 dl Nücënt cun la costruziun dla zona industriala a Balsan.

1939 Les Opziuns

A Berlin stlüj jö Hitler y Mussolini l'acordanza por le trasferimënt dla jënt dl Südtirol. Che che optëia por la zitadinanza todëscia, vëgn oblié da espatrié, che che se chir fora chëra taliana renunziëia al dërt de sconanza dl'identité. L'86 porcënt dla popolaziun dl Südtirol tol naota la dezijiun da se trasferí. Le scomenciamënt dla Secunda vera mondiala fej sté sö le trasferimënt. Incër 75.000 porsones lascia süa patria, de chëstes n’él 25.000 che vëgn indô derevers do la vera.

1946 Tratat de Paris

Sön l'ur dla Conferënza de pesc de Paris sotescrí le presidënt dl Consëi di ministri talian Alcide Degasperi y le minister di afars cun l'ester austriach Karl Gruber n tratat de sconanza por le Südtirol. L'acordanza "Gruber-Degasperi" - conesciüda ince sciöche "Tratat de Paris" ti garantësc ala popolaziun dl Südtirol competënzes legislatives y aministratives amples por la sconanza dl lingaz y dla cultura.

1948 Pröm Statut d'autonomia

L'indunada costituzionala taliana aprovëia le Pröm Statut d'autonomia. Cun chësc vëgn les döes provinzies de Trënt y de Balsan metüdes adöm tla Regiun Trentino-Südtirol cun n Consëi regional y na Junta regionala.

1948-1957 Autonomia che dá delujiun

Deache la pert taliana de chësta regiun fej fora la maioranza, ne vëgnel nia tigní tan cunt de ci che la mendranza todëscia y chëra ladina s'aspeta. Elemënc sostanziai dl'acordanza Gruber-Degasperi n'ê aladô dla popolaziun dl Südtirol nia gnüs atuá. Süa malcontentëza gnô tres majera ince porvia dl'imigraziun interna de jënt a lauré cun sües families.

1957 Manifestaziun a Ciastel Sigmundskron

Pro na manifestaziun de massa a Ciastel Sigmundskron protestëia 35.000 südtirolesc cuntra la mancianza de ademplimënt dl Tratat de Paris y se ghira, scraian "Los von Trient!" (“Demez da Trënt!”), n'autonomia ma por le Südtirol, independënta dal Trentin.

1960 Chestiun dl Südtirol dan l'ONU

Sön scomenciadia dl minister di afars cun l'ester Bruno Kreisky aprovëia l'indunada generala dles Naziuns Unides al'unanimité na ressoluziun dla chestiun dl Südtirol. La Talia y l'Austria vëgn inviades da invié ia tratatives por stlarí düc i contrasć de minunga sön le Tratat de Paris.

1961 Istituziun dla Comisciun di dejenü

La Comisciun di dejenü insediada dal Consëi di ministri talian ciafa l’inciaria da ejaminé düc i aspec dla chestiun dl Südtirol y da ti porté dant propostes al Govern. N valgügn agn plü tert vëgn i resultac de chëstes tratatives danter Roma, le Südtirol y Viena metüs te n Pachet de mosöres, nominé en cört "Pachet".

1961 Nöt di füc

Tl medemo ann, tla nöt di 11 de jügn dl 1961, vëgnel lascé salté tl’aria na desëna de pilastri dla tenjiun alta; por chësta rajun mëss n laurant dl Trentin lascé la vita. I auturs é le grupamënt separatistich dl BAS (“Befreiungsausschuss Südtirol” - "Comité de liberaziun Südtirol"). La "Nöt di füc" tira l’atenziun publica taliana y europeica sön le Südtirol.

1969 De sce al Pachet

Tratan n De dl partí straordinar tl Kurhaus da Maran aprovëia l’indunada provinziala dla SVP cun na maioranza minima le “Pachet”. Tl Pachet él indöt 137 mosöres por sconé damí la jënt dl Südtirol.

1972 Secundo Statut d'autonomia

Le Statut d'autonomia nü vá en forza ai 20 de jená dl 1972. Al garantësc l'avalianza y ince la sconanza de düc trëi i grups linguistics dla provinzia. Süa realisaziun é gnüda portada inant ti agn do cun n gran numer de normes d'atuaziun.

1992 Detlaraziun d’apajamënt dl strit

La surandada dla detlaraziun d'apajamënt dl strit tres l'Austria ala Talia rapresentëia la conclujiun formala dles tratatives che reverda le Südtirol: dötes les mosöres dl Pachet dl Südtirol é gnüdes realisades, le fin de na sconanza dles mendranzes efiziënta é gnü arjunt.

1998 Tratat de Schengen

Do l’adejiun dl’Austria al’Uniun Europeica dl 1995 vëgnel ince tut jö d’invern 1997/98, tl cheder dl Tratat de Schengen, i controi sön le confin. Al se deura poscibilités nöies tla colaboraziun sura i confins fora a livel regional.

2001 Lege costituzionala sön le federalism

La lege costituzionala sön le federalism confermada cun referendum popolar ampliëia danterater la competënza legislativa primara dla Provinzia y fissëia por scrit la denominaziun “Südtirol” tla Costituziun taliana.

2006 Clausola de sconanza por le Südtirol

Ai 21 de setëmber dl 2006 aprovëia le Consëi nazional a Viena na istanza por costituí na clausola de sconanza por le Südtirol tla Costituziun austriaca dl dagní.

2011/2012 Fondaziun dl’Euregio Tirol - Südtirol - Trentino

A Ciastel Thun tla Val de Non fondëia i trëi governadus dl Südtirol, dl Tirol y dl Trentin le Grup europeich de cooperaziun teritoriala (GECT) dal inom “Euregio Tirol-Südtirol-Trentino”. Insciö ciafa la colaboraziun dles trëi provinzies n cheder istituzional. 

2014 Pat de garanzia

Te n’acordanza vëgnel definí danü le raport finanziar danter Stat y Provinzia: al vëgn fissé la partezipaziun dl Südtirol al ressanamënt dles casses statales. Implü vëgnel garantí che le Stat ne pó nia plü brancé ite tres mosöres straordinares mesi finanziars che ti speta ala Provinzia.

2015/2017 Convenziun dl’autonomia

Le Consëi provinzial inviëia ia n prozes de partezipaziun por lauré fora le Statut d’autonomia. Te grups de discusciun te döta la provinzia y te dui organs (le Forum di 100 y la Convenziun di 33) él gnü abiné adöm propostes da pert dla popolaziun zivila. Tl medemo tëmp él gnü tigní tl Trentin n prozes somiënt cun la "Consulta".

2017 Lege sön i ladins

Cun la lege costituzionala n. 1/2017, la lege sön i ladins, vëgnel renforzé i dërc dla popolaziun ladina. La lege porta ite val’ formes de sconanza dla mendranza ladina nia preodüdes dal Statut dl 1972 y tol y vá cun n valgönes descriminaziuns sciöche le fat che le Consëi provinzial ne pó nia nominé na ladina o n ladin tla Comisciun di Dodesc o sciöche vizepresidënt o vizepresidënta  dla Junta provinziala.

2021 En gaujiun dl iubileum de 10 agn vëgn l’Euregio plü dlungia la zitadinanza

Na reforma fej gní l’Euregio plü dlungia la jënt. I Comuns vëgn trac ite cun n so Consëi dl’Euregio te prozesc dezijionai; la sozieté zivila ciafa tres rapresentanzes dla zitadinanza plü dërc da tó pert ales dezijiuns.

Dancá: autonomia inier y incö

De plü informaziuns sön la storia dl’autonomia é da ciafé sön le sit interatif dl’Aziënda museums provinziai.